Czy potas jest lekiem moczopędnym?

Co właściwie oznacza określenie „potasowy lek moczopędny”?

Potas jest składnikiem odżywczym, a nie lekiem moczopędnym

Potas to niezbędny składnik mineralny dostarczany z dietą i główny kation wewnątrzkomórkowy organizmu. Według zestawienia NIH jest potrzebny do utrzymania równowagi płynów wewnątrz komórek, przewodzenia impulsów nerwowych i skurczów mięśni, a nerki regulują ilość potasu wydalanego z organizmu. NIH Office of Dietary Supplements

Do czego zwykle odnosi się to określenie

Określenie „potasowy lek moczopędny” jest nieprecyzyjne. W praktyce chodzi o grupę leków nazywanych lekami moczopędnymi oszczędzającymi potas. Działają one w dalszej części układu odpowiedzialnego za gospodarkę sodową w nerkach. Według zatwierdzonej przez FDA informacji o spironolaktonie lek ten zwiększa wydalanie sodu i wody, jednocześnie ograniczając wydalanie potasu. Wskazano tam również, że diuretyki pętlowe i tiazydowe zwiększają utratę potasu z moczem. FDA spironolactone prescribing information

Jak czytać etykietę

Jeśli rozważasz suplement, sprawdź ilość potasu pierwiastkowego w porcji, a nie całkowitą masę jego soli. Jeśli chodzi o lek na receptę, obowiązują właściwe dla niego zalecenia dotyczące dawkowania i kontrolowania stężenia potasu. Zgodnie z przepisami UE oświadczenia „Potas pomaga w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia krwi” i „Potas pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni” można stosować wyłącznie w odniesieniu do żywności będącej co najmniej źródłem potasu. Rozporządzenie (UE) nr 432/2012 w EUR-Lex

Potas jest składnikiem odżywczym związanym z prawidłowymi funkcjami organizmu; „leki moczopędne oszczędzające potas” to grupa leków.

Jak działają leki moczopędne oszczędzające potas?

Leki moczopędne oszczędzające potas to leki na receptę, które zwiększają wydalanie sodu i wody, jednocześnie ograniczając utratę potasu z moczem.

Główne mechanizmy działania leków oszczędzających potas

Czym różnią się od innych leków moczopędnych

Wpływ na potas jest najważniejszą różnicą w praktyce. Diuretyki pętlowe i tiazydowe mogą obniżać stężenie potasu we krwi, natomiast leki moczopędne oszczędzające potas stosuje się wtedy, gdy ważne jest ograniczenie jego utraty.

Zastosowanie i kontrola zależą od konkretnego leku

Amerykańska informacja o spironolaktonie podaje początkowo 25 mg raz na dobę u niektórych pacjentów z niewydolnością serca w klasie III–IV według NYHA i obniżoną frakcją wyrzutową; początkowo 25–100 mg/dzień jako leczenie uzupełniające nadciśnienia; początkowo 100 mg/dzień, z rozpoczęciem leczenia w szpitalu i powolnym zwiększaniem dawki, przy określonych obrzękach związanych z marskością wątroby lub zespołem nerczycowym; oraz początkowo 100–400 mg/dzień przed operacją w pierwotnym hiperaldosteronizmie. Są to dawki leku stosowanego pod nadzorem medycznym, a nie ilości potasu dostarczanego z dietą.

Stężenie potasu w surowicy należy sprawdzić w ciągu tygodnia od rozpoczęcia leczenia spironolaktonem lub zmiany jego dawki, a następnie kontrolować je regularnie.

Informacja o leku ostrzega również, że suplementy potasu, zamienniki soli zawierające potas, inhibitory ACE, antagoniści receptora angiotensyny II (ARB) i niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) mogą dodatkowo zwiększać stężenie potasu i ryzyko hiperkaliemii. Innymi słowy, stosowanie leku moczopędnego oszczędzającego potas nie oznacza, że przyjmowanie dodatkowego potasu jest automatycznie bezpieczne.

Co faktycznie wynika z oświadczeń dotyczących potasu i badań?

Na co pozwala zatwierdzone brzmienie oświadczeń

W przypadku żywności będącej co najmniej źródłem potasu oświadczenia dopuszczone w UE mają wąski zakres: „Potas pomaga w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia krwi” i „Potas pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni”. Wykaz prawny zawiera rozporządzenie (UE) nr 432/2012. Pozwala to odróżnić oświadczenie dotyczące funkcjonowania organizmu od szerszych przekazów marketingowych, których nie ma w zatwierdzonym brzmieniu.

W praktyce najsilniejsze dowody z badań na ludziach dotyczące potasu odnoszą się do ciśnienia krwi, a nie do obietnic „usuwania wody”, „oczyszczania” organizmu czy zastępowania opieki medycznej.

Co wykazały najlepsze badania

Jakich wniosków nie należy wyciągać z tych danych

Przytoczone badania nie czynią z potasu samodzielnego sposobu leczenia nadciśnienia ani obrzęków i nie uzasadniają stosowania go jako środka wspomagającego odchudzanie, środka przeczyszczającego czy produktu do „detoksykacji”. Nie uzasadniają też założenia, że coraz większe spożycie daje coraz lepsze wyniki. Najprostszy wniosek jest taki: w odniesieniu do żywności spełniającej odpowiednie warunki należy stosować zatwierdzone brzmienie oświadczeń, a badania traktować jako dowody na umiarkowany związek z ciśnieniem krwi oraz, odrębnie, obserwacyjny związek z ryzykiem udaru.

Ile potasu potrzebujesz każdego dnia?

Wartości dotyczące potasu dla zdrowych dorosłych to wartości referencyjne, a nie dawki stosowane w leczeniu. EFSA określa wystarczające spożycie na 3 500 mg/dzień dla dorosłych i 4 000 mg/dzień w okresie karmienia piersią. NIH ODS consumer fact sheet podaje amerykańskie wartości wystarczającego spożycia: 3 400 mg/dzień dla mężczyzn, 2 600 mg/dzień dla kobiet, 2 900 mg/dzień w czasie ciąży i 2 800 mg/dzień w okresie karmienia piersią. W Nordic Nutrition Recommendations 2023 przyjęto 3 500 mg/dzień dla dorosłych i osobno podano tymczasowo ustalone średnie zapotrzebowanie wynoszące 2 800 mg/dzień.

Wartości referencyjne dla dzieci są niższe niż dla dorosłych

Wartości dla dzieci są niższe, ponieważ dostosowano je do wieku i etapu życia, zamiast przenosić wartości dla dorosłych. EFSA podaje, że wartości wystarczającego spożycia dla dzieci oszacowano na podstawie wartości dla dorosłych, a nie zmierzono jako indywidualne zapotrzebowanie. Dlatego rosną one stopniowo od niemowlęctwa do okresu dojrzewania, zamiast od razu osiągać poziom właściwy dla dorosłych.

Utrata potasu może zmienić potrzebę jego uzupełniania

Jeśli do utraty potasu dochodzi wskutek nawracających wymiotów, długotrwałej biegunki lub stosowania leków moczopędnych zwiększających utratę potasu, takich jak tiazydy, potrzebna ilość zależy od przyczyny i zmierzonego stężenia potasu we krwi. Same objawy nie są wiarygodną podstawą do wyboru dawki. To samo źródło NIH wskazuje, że leki moczopędne oszczędzające potas mogą zwiększać jego stężenie we krwi — między innymi dlatego odpowiednia ilość nie jest taka sama dla wszystkich.

Wartości referencyjne wskazują, do jakiego spożycia na ogół dążą populacje. Jeśli podejrzewa się niedobór, praktycznym kolejnym krokiem jest badanie krwi.

Innymi słowy, powyższe wartości pomagają planować codzienną dietę, ale nie zastępują badań laboratoryjnych, gdy specjalista musi sprawdzić, czy stężenie potasu jest za niskie lub za wysokie.

Które produkty i formy najlepiej dostarczają potasu?

Potas występuje w warzywach, owocach, roślinach strączkowych, ziemniakach, produktach mlecznych, mięsie i rybach, a według szacunków NIH wchłania się około 85%–90% potasu pochodzącego z diety. W praktyce potas spożywamy jako składnik żywności, a nie jako pojedynczą, wyizolowaną substancję. Ilość spożytego potasu zależy od wielkości porcji i sposobu przygotowania danego produktu. NIH Office of Dietary Supplements

Przykładowe produkty i typowe porcje

Poniższe wartości dotyczą podanych części jadalnych i porcji, więc sama nazwa produktu nie wystarczy do oszacowania spożycia. W przypadku pieczonego ziemniaka uwzględniono tylko miąższ, a wartości dla fasoli i soczewicy odnoszą się do produktów po ugotowaniu. NIH Office of Dietary Supplements USDA potassium table

W przypadku produktów, które stanowią co najmniej źródło potasu, zatwierdzone w UE oświadczenia mają dokładnie takie brzmienie: „Potas pomaga w utrzymaniu prawidłowego ciśnienia krwi” oraz „Potas pomaga w prawidłowym funkcjonowaniu mięśni”. Rozporządzenie 432/2012 w EUR-Lex

Czym różnią się formy potasu w suplementach?

Do powszechnie stosowanych form należą chlorek, cytrynian, fosforan, asparaginian, wodorowęglan i glukonian potasu. Liczba miligramów na etykiecie odnosi się do potasu pierwiastkowego, a nie do masy całej soli. NIH podaje również, że wiele amerykańskich suplementów zawierających wyłącznie potas dostarcza do 99 mg w porcji, natomiast zamienniki soli na bazie chlorku potasu mogą dostarczać około 440–2 800 mg na łyżeczkę, zależnie od produktu. Dlatego zamiennik soli nie jest tym samym co suplement o zastosowaniu leczniczym. NIH Office of Dietary Supplements

Forma może mieć znaczenie dla działania produktu. W badaniu krzyżowym z udziałem 35 zdrowych dorosłych szacowane wchłanianie dodatkowego potasu pochodzącego z ziemniaków przygotowanych bez smażenia lub z glukonianu potasu wynosiło ponad 94% we wszystkich badanych wariantach, bez istotnych różnic w reakcji stężenia potasu we krwi zależnie od źródła. W osobnym, niewielkim badaniu cytrynian lub wodorowęglan potasu zwiększały wydalanie cytrynianów z moczem, natomiast chlorek potasu nie wykazywał takiego działania. W starszym badaniu porównawczym tabletka chlorku potasu o powolnym uwalnianiu uwalniała potas około 30 minut później niż suplement w płynie, choć potas z obu preparatów został całkowicie wchłonięty w ciągu 24 godzin. Badania te pokazują, że skład preparatu może wpływać na szybkość wchłaniania lub reakcję obserwowaną w moczu, ale nie dowodzą, że jedna forma jest najlepsza dla wszystkich. PubMed PubMed PubMed

Czy potas może pomóc przy zatrzymywaniu wody w organizmie?

Kiedy potas może pomóc pośrednio?

Potas i sód wspólnie uczestniczą w utrzymywaniu równowagi płynów w organizmie, a sód jest głównym czynnikiem wpływającym na objętość płynu pozakomórkowego. W niewielkim badaniu prowadzonym w warunkach oddziału metabolicznego z udziałem 12 zdrowych dorosłych osób niewrażliwych na sól dodanie 100 mEq potasu dziennie (około 3 910 mg) podczas spożywania bardzo dużych ilości soli (350 mEq sodu dziennie) zwiększyło objętość moczu i wydalanie sodu w pierwszym dniu wysokiego spożycia soli. W obu grupach odnotowano przyrost masy ciała, ale w grupie otrzymującej potas był on mniejszy drugiego dnia. Sugeruje to, że potas może wpływać na sposób gospodarowania sodem przy wysokim spożyciu soli, a nie że sam w sobie jest środkiem na obrzęki.

Kiedy potas nie zastępuje leczenia?

Te same dane nie uzasadniają stosowania potasu tak, jakby był lekiem moczopędnym na receptę. Różnicę przedstawiają opracowanie NIH dotyczące potasu oraz dokumentacja FDA dotycząca spironolaktonu.

Widocznych obrzęków, nagłego przyrostu masy ciała ani utrzymujących się obrzęków nie należy leczyć samodzielnie wyłącznie potasem. NHS informuje, że obrzęk kostek, stóp lub nóg może wystąpić po długotrwałym siedzeniu lub spożyciu słonych potraw, ale może też być związany z lekami, problemami żylnymi, zakażeniem, zakrzepami krwi albo chorobami serca, wątroby i nerek. Zasięgnij porady medycznej, jeśli obrzęk występuje po obu stronach i się nasila lub utrzymuje się przez kilka dni. Pilnie szukaj pomocy, jeśli obrzęk pojawił się nagle po jednej stronie, jest bolesny, zaczerwieniony lub gorący albo towarzyszy mu duszność lub ból w klatce piersiowej.

Częste błędy, których warto unikać

• Zakładanie, że każde uczucie wzdęcia lub opuchlizny oznacza „niedobór potasu”.
• Oczekiwanie, że suplement zadziała jak lek moczopędny na receptę.
• Samodzielne stosowanie potasu na obrzęki o niewyjaśnionej przyczynie zamiast ustalenia ich przyczyny.

Późniejszy przegląd wykazał również, że wpływ potasu na ciśnienie krwi to coś innego niż widoczna utrata płynów: badanym wynikiem było ciśnienie, a nie „odprowadzanie wody”. W przypadku obrzęków pierwsze pytanie brzmi, dlaczego płyn się gromadzi, a nie ile dodatkowego potasu można przyjąć.

Kto powinien unikać suplementów potasu?

Największą ostrożność powinny zachować osoby z ograniczoną rezerwą czynnościową nerek

Największe ryzyko dotyczy osób, których nerki nie mogą skutecznie wydalać potasu, zwłaszcza osób z przewlekłą chorobą nerek. W opracowaniu NIH wskazano również, że osoby z niewydolnością serca, cukrzycą i niewydolnością nadnerczy wymagają indywidualnej oceny, a nawet spożycie poniżej ogólnej wartości wystarczającego spożycia może być nadmierne, gdy wydalanie potasu jest zaburzone (NIH Potassium fact sheet).

W jednym badaniu obejmującym 774 hospitalizowanych pacjentów, którzy już stosowali kombinacje leków wpływających na stężenie potasu, u 52 osób (6,7%) stężenie potasu osiągnęło co najmniej 5,5 mmol/L, a szacunkowy wskaźnik filtracji kłębuszkowej poniżej 50 mL/min wiązał się z około pięciokrotnie większym prawdopodobieństwem hiperkaliemii. W osobnym badaniu z udziałem osób z przewlekłą chorobą nerek przyjmowanie 40 mmol/day chlorku potasu przez dwa tygodnie zwiększyło średnie stężenie potasu w osoczu z 4,3 do 4,7 mmol/L, a u 21 ze 191 uczestników (11%) wystąpiła hiperkaliemia (leki wpływające na stężenie potasu a ryzyko hiperkaliemii; chlorek potasu w przewlekłej chorobie nerek).

Leki, które mogą utrudniać organizmowi regulowanie stężenia potasu

Zamienniki soli, objawy i kiedy szukać pomocy

Nie należy zakładać, że zamienniki soli zawierające potas są nieszkodliwe. W informacji o spironolaktonie wyraźnie ostrzega się, że suplementacja potasu, zamienniki soli zawierające potas oraz dieta bogata w potas mogą prowadzić do ciężkiej hiperkaliemii, a w opracowaniu NIH wskazano, że zamienniki soli zawierające chlorek potasu mogą budzić obawy przy obniżonej czynności nerek (ALDACTONE prescribing information; NIH Potassium fact sheet).

Przy wysokim stężeniu potasu może wystąpić osłabienie lub kołatanie serca, ale może też nie być żadnych objawów; bezpiecznym sposobem sprawdzenia jest badanie krwi, a nie zgadywanie.

W opracowaniu NIH zaznaczono, że ciężka hiperkaliemia może powodować osłabienie, kołatanie serca lub niebezpieczne zaburzenia rytmu serca, ale może też przebiegać bezobjawowo. Jeśli takie problemy pojawią się po zmianie suplementu, zamiennika soli lub leku, konieczna jest pilna ocena lekarska (NIH Potassium fact sheet).

Czy wybierać żywność, zamienniki soli czy suplementy?

Na co dzień przede wszystkim żywność

Żywność jest najprostszym źródłem potasu, ponieważ minerał ten stanowi część samego posiłku, a według szacunków NIH potas dostarczany z dietą wchłania się w około 85–90%.

Możliwość	Kiedy najlepiej się sprawdza	Co można wyczytać z etykiety	Główne zastrzeżenie
Żywność	Codzienne spożycie w posiłkach	Potas jest składnikiem żywności, a jego ilość zależy od porcji i sposobu przygotowania	Wielkość porcji i sposób gotowania wpływają na jego ilość
Zamiennik soli	Zastępowanie części soli kuchennej, gdy spożywanie potasu jest dla Ciebie odpowiednie	Często zawiera chlorek potasu; NIH podaje około 440–2 800 mg na łyżeczkę, zależnie od produktu	Może być niebezpieczny przy chorobie nerek lub stosowaniu leków powodujących zatrzymywanie potasu
Suplement	Określone wskazanie medyczne wraz z planem dawkowania i monitorowania	Sprawdź ilość potasu pierwiastkowego w porcji, a nie tylko nazwę soli	Nie jest produktem do wybierania na własną rękę bez konkretnego wskazania

Kiedy zamiennik soli jest odpowiedni, a kiedy nie

Jeśli w wykazie składników zamiennika soli znajduje się chlorek potasu, jest to produkt zawierający potas, dlatego informacje o nim należy czytać równie uważnie jak w przypadku każdego innego źródła potasu. Ma to znaczenie, ponieważ w zatwierdzonej przez FDA informacji o spironolaktonie ostrzega się, że suplementacja potasu lub zamienniki soli zawierające potas mogą prowadzić do ciężkiej hiperkaliemii, i zaleca się kontrolę stężenia potasu w surowicy w ciągu tygodnia od rozpoczęcia leczenia lub zmiany dawki. W tej samej informacji ostrzega się, że NLPZ mogą osłabiać działanie moczopędne, natriuretyczne i przeciwnadciśnieniowe spironolaktonu, a leki zwiększające stężenie potasu w surowicy mogą dodatkowo zwiększać ryzyko. informacja FDA o spironolaktonie

Co sprawdzić przed zakupem

Sprawdź cztery rzeczy: formę potasu, ilość potasu pierwiastkowego, wielkość porcji oraz to, czy produkt jest suplementem, mieszanką elektrolitów czy zamiennikiem soli. NIH zaznacza, że w tabeli Supplement Facts podaje się ilość potasu pierwiastkowego, a nie całkowitą masę soli, oraz że większość amerykańskich suplementów zawierających wyłącznie potas dostarcza nie więcej niż 99 mg w porcji. Natomiast zamienniki soli z chlorkiem potasu mogą zawierać znacznie więcej potasu w łyżeczce, dlatego wielkość porcji ma kluczowe znaczenie. NIH Potassium fact sheet

Jak wybierać produkt zależnie od potrzeb

Jeśli chcesz zwiększyć spożycie potasu z posiłków, wybieraj żywność i zwracaj uwagę na wielkość porcji podaną na opakowaniu lub w przepisie. Jeśli szukasz przyprawy o obniżonej zawartości sodu, traktuj ją jako produkt mogący zawierać potas i sprawdź, czy w składzie wymieniono chlorek potasu. Jeśli rozważasz suplement, porównuj produkty pod kątem ilości potasu pierwiastkowego w porcji i nie zakładaj, że jedna forma soli potasu jest zawsze lepsza od innych: NIH zaznacza, że nie wykazano ogólnej przewagi żadnej formy potasu stosowanej w suplementach nad pozostałymi. NIH Potassium fact sheet